Đừng xem “chất xám ra đi” là tiêu cực

00:05:42, 16/06/2006 Nguyễn Bá Chinh

Báo Thanh Niên tiếp tục đăng tải những ý kiến, nguyện vọng của các du học sinh xung quanh việc nhân tài ra đi liệu có quay về. Câu hỏi “Du học sinh ở lại hay trở về” là vấn đề được đặt ra khá lâu nhưng vẫn luôn mang tính thời sự. Còn tôi – một nghiên cứu sinh đang theo đuổi, tìm hiểu giáo dục ĐH của Australia và thế giới tại ĐH Melbourne (Australia) cho rằng, giáo dục VN, trong đó có giáo dục ĐH đang chuyển mình dữ dội. Chính vì thế, chúng tôi phải về để tận dụng cơ hội này, để làm cái mà bản thân mình ấp ủ hoài bão từ lâu và để sống có ích. Tuy nhiên, theo tôi, trong thời đại toàn cầu hóa, phải chấp nhận hiện tượng “chất xám đi”, “chất xám về” và “chất xám lại ra đi” bởi lẽ luân chuyển chất xám là hiện tượng toàn cầu của nền kinh tế tri thức. Đừng xem việc “chất xám ra đi” là tiêu cực, chẳng qua các du học sinh chỉ là “vắng nhà” một thời gian thôi để “sạc” thêm năng lượng, để sau này cống hiến tốt hơn. Còn nhớ, thời gian còn làm giáo viên tại ĐH Ngoại thương cơ sở 2 TP.HCM, tôi rất muốn thay đổi cách giảng dạy của mình cho sinh viên (SV) và mong muốn có một thế hệ SV mới tại VN: vừa hồng, vừa chuyên, có tầm nhìn và khả năng xông pha quốc tế. Lúc đó, khi nghe tin học trò đoạt học bổng quốc tế tại Nhật, Australia, Mỹ, tôi cảm thấy sung sướng vô cùng. Rồi khi nghe tin học trò trở về VN làm việc sau những năm du học, tôi thấy sướng thêm lần nữa vì chứng kiến “chất xám đã quay về”! Là một nghiên cứu sinh, tôi được tham gia nghiên cứu nhiều dự án tại Melbourne và tham dự nhiều hội thảo chuyên ngành quốc tế. “Luôn luôn lắng nghe, luôn luôn xông pha” và “tự thân vận động” là phương châm khắc phục những khó khăn của tôi khi học ở nước ngoài. Tôi rất tâm đắc với câu nói: “Muốn ra biển lớn, phải chấp nhận quy luật của biển lớn thì mới tồn tại được!”. Thế nhưng, cũng phải nhìn nhận rằng, điều mà không ít SV VN đang thiếu chính là cái tầm mang tính “quốc tế hóa”. Tôi biết các trường ĐH Nhật Bản hiện đang “quốc tế hóa” dữ dội, đầu tiên là thành lập các trung tâm xuất sắc (centre for excellence) để tạo “brand” (thương hiệu) cho mình và tạo cú hích nhất định cho các ngành, trung tâm khác, từ đó mới đi lên được… Còn chúng ta, những “sản phẩm” do các trường ĐH đào tạo chưa cạnh tranh được với chất xám quốc tế, thể hiện trong việc “tiếp thị” đề tài nghiên cứu, ở năng lực làm việc quốc tế… Tại các nước như Anh, Mỹ, Australia đều có những chính sách thu hút chất xám, thể hiện qua việc họ tạo điều kiện cho SV du học ở lại làm việc, nghiên cứu. Chẳng hạn tại Australia, SV quốc tế được phép ở lại một năm sau khi tốt nghiệp để học hỏi kinh nghiệm nghiên cứu làm việc. Tôi gọi đây là hiện tượng “chất xám luân chuyển” và cho rằng nó là một xu thế không thể thay đổi được. Riêng bản thân tôi, như đã nói, tôi sẽ chọn con đường trở về. Ở VN, tôi hy vọng sẽ có cơ hội tốt để phát triển bản thân, đóng góp cho gia đình và xã hội. Trước mắt, tôi có nhiều dự định để làm. Hiện nay, tôi là một thành viên trong Ban chủ nhiệm CLB Du học sinh TP.HCM (OVS) – một câu lạc bộ “kết nối SV Việt năm châu”. Tháng 8 tới, nhóm OVS sẽ tổ chức Ngày hội du học cho du học sinh tại TP.HCM, cung cấp những kinh nghiệm “xương máu” cho các bạn SV và học sinh muốn đi du học. Mặt khác, nhóm chúng tôi đang triển khai chương trình “Nhịp cầu thực tập” để giúp du học sinh có sự hiểu biết thực tế với môi trường đầu tư, sản xuất trong nước… Các thành viên trong CLB đều có “lửa” dữ lắm và mong muốn đóng góp được chút gì cho quê hương. Vấn đề chính là phải biết khơi ngọn lửa ấy cho nó bùng lên và lan rộng ra. Nguyễn Bá Chinh (Năm thứ hai chương trình tiến sĩ giáo dục tại Trung tâm Nghiên cứu giáo dục ĐH, khoa Giáo dục, Trường ĐH Melbourne – Australia)

Một quốc nạn còn đáng lo ngại gấp bội tệ nạn tham nhũng

Đó chính là hiện trạng giáo dục. Có ở đâu mà người dân phải kêu lên trên báo chí: “Con tôi khổ quá, ông Bộ trưởng Giáo dục ơi!”? Có bao giờ lại đổ đốn lắm bằng cấp “tưởng rằng đồ thật, hóa đồ chơi” đến như bây giờ? (1) Có tiến sĩ dạy đại học cho in giáo trình sai kiến thức cơ bản, có thầy giáo vòi tiền “mãi điểm” thi của sinh viên, rồi những kẻ dùng bằng-lái-mua gây tai nạn giao thông chiếm kỷ lục thế giới; có kẻ mang danh trí thức, nghệ sĩ mà đạo văn, đạo nhạc, đạo tranh không còn biết xấu hổ là gì… Để xảy ra tình cảnh đáng sợ đó có trách nhiệm của hệ thống giáo dục không? Chắc chắn là có. Điều căn dặn được nhấn mạnh “là một việc rất quan trọng và rất cần thiết” trong di chúc của Hồ Chủ tịch về việc “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, nỗi khắc khoải trước ngày mất của Thủ tướng Phạm Văn Đồng về sự xuống cấp nghiêm trọng của giáo dục, là những chỉ giáo chiến lược, tầm lo âu về đại sự quốc gia. Lẽ ra, chúng ta, đặc biệt những vị có thẩm quyền chức năng, phải có những quyết sách thực tiễn hiệu quả, chứ không chỉ tốn công của vào những văn bản mỹ tự suông, những đối phó bị động tạm bợ, “cải tiến” quẩn quanh kiểu con kiến leo cành đa cụt như bấy lâu nay! Một thầy giáo Việt kiều, vốn quen cung cách làm ăn nghiêm chỉnh, được mời về thỉnh giảng ở ta, nhận ra ngay thảm trạng của lối học rập khuôn sáo vẹt (replicant model) đó: “Ở giảng đường Việt Nam, tôi có hỏi thế nào, các em cũng không trả lời, không thích hoặc không dám trả lời, mặc dù tôi chỉ hỏi sự tiếp thu của các em về phần tôi đã giảng. Có những chủ hãng kinh doanh nước ngoài cho tôi hay là họ phải phỏng vấn hàng trăm sinh viên Việt Nam, may ra mới chọn lấy một người có thể làm việc được. Đó là một thực tế lãng phí con người, lãng phí chất xám và thời gian không thể chấp nhận được!”. (2) Thiết nghĩ, phải nhớ bài học lịch sử cứu nước trước đây: cần huy động tổng lực dân tộc vào cuộc, cần một Diên Hồng giáo dục thực sự, chứ không Trước mắt, cần có ngay cuộc cách mạng về đề thi và cách chấm thi. Hoàn toàn có thể chỉ đạo rất hiệu quả phương hướng giáo dục và phương pháp dạy học bằng nội dung và cung cách thi cử; trước hết, bằng những đề thi buộc học sinh phải thực sự động não và sáng tạo (tất nhiên, cần vừa sức họ và được chuẩn bị trước trong một năm học). Có thể tham khảo nhiều đề thi tú tài, đại học rất hay ở những nước có nền giáo dục tiên tiến như Pháp, Mỹ… phải lối đánh trống bỏ dùi, bàn rồi để đấy. Diên Hồng này sẽ tập hợp những chuyên viên, nhà giáo (chú trọng những nhà giáo về hưu có tâm và có tầm), thức giả, phụ huynh, một số học sinh sinh viên thích đáng… thực sự quan tâm và có điều kiện đóng góp. Diên Hồng này sẽ cử ra một Ủy ban Diên Hồng giáo dục. Ủy ban này trực thuộc Thủ tướng; trước hết sẽ cử một nhóm tập hợp, chung đúc lại hàng ngàn ý kiến về giáo dục từ trước đến nay trên các cơ quan truyền thông và hữu trách, cả trong và ngoài nước. Chỉ riêng nội dung đúc kết này cũng đủ làm mấy luận văn tiến sĩ. Đó chính là tận dụng chất xám và tâm huyết của toàn dân tộc. Không chỉ thu gom, mà còn xử lý hệ thống lại, rút từ đó ra những luận điểm, kiến nghị thích đáng nhất – từ chiến lược căn cơ lâu dài, đến giải pháp cấp thời trước mắt. Sau đó, Ủy ban sẽ đúc kết thành văn bản, cho in và phát đến từng trường học, phường xóm, để lấy ý kiến toàn dân, rồi đưa Quốc hội duyệt, Chính phủ bắt tay tiến hành. Điều cần nhất: chiến lược-giải pháp tâm huyết ấy của toàn dân phải được thực thi nghiêm chỉnh, định rõ hạn kỳ kiểm tra, đánh giá, báo cáo lại trước Quốc hội và toàn dân… Xin nhắc lại: ta cần tiếp tục chống tham nhũng và các tệ nạn khác. Thế nhưng, giải pháp căn cơ, bài bản phải là giải pháp giáo dục. Chính vì giáo dục xuống cấp, không làm nổi sứ mệnh trồng người có bản lĩnh nhân văn và năng lực thực tiễn, nên đã cung cấp cả con mồi – nạn nhân lẫn thủ phạm đồng lõa cho mọi tệ nạn xã hội đủ dạng ngày nay – từ tham nhũng, hành dân, tàn phá môi sinh đến đua đòi ăn chơi “hít, lắc”, cá độ cả màu cờ sắc áo quốc gia… Giáo dục là quốc sách hàng đầu, sứ mệnh nền móng, cho hệ quả trăm năm, thế mà lại đang trong hiện trạng báo động đỏ! Hãy bắt tay vào làm, và phải làm đến nơi đến chốn! Nguyễn Viết Hùng (TP.HCM) (1) Chỉ xin dẫn một ví dụ, có thể thấy ở hầu hết các kỳ thi của ta hiện nay: Một trường ở Thanh Hóa thi tú tài đỗ 90%. Mấy ngày sau, cho cùng đề đó nhưng coi nghiêm túc như thi đại học, kết quả đạt chưa đầy 20% (Báo Tuổi Trẻ, ngày 5/11/2002). (2) GS Ngô Vĩnh Long, GS về Á Đông và Kinh tế phát triển của Đại học tổng hợp Maine ở Mỹ, GS thỉnh giảng ở ĐH Bách khoa Hà Nội.